Nghệ thuật điêu khắc và tạo hình tượng Phật tại Việt Nam là gì?

Nghệ thuật điêu khắc và tạo hình tượng Phật tại Việt Nam là sự kết hợp giữa mỹ thuật truyền thống, tín ngưỡng tôn giáo và kỹ thuật chế tác thủ công tinh xảo. Đây không chỉ là hoạt động tạo nên các pho tượng phục vụ nhu cầu thờ tự, mà còn là một lĩnh vực nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, phản ánh triết lý Phật giáo và tinh thần hướng thiện của con người.

Tại Việt Nam, nghệ thuật điêu khắc tượng Phật đã hình thành và phát triển từ rất sớm, gắn liền với sự du nhập và lan tỏa của Phật giáo. Qua nhiều giai đoạn lịch sử, đặc biệt là thời kỳ Thời Lý, Thời Trần và Thời Lê, nghệ thuật tạc tượng Phật đã đạt đến trình độ cao về kỹ thuật và thẩm mỹ. Những pho tượng cổ còn lưu giữ đến ngày nay là minh chứng cho sự tinh tế trong tạo hình, sự cân đối về tỷ lệ và chiều sâu về biểu cảm tâm linh.

Điểm đặc trưng của nghệ thuật tạo hình tượng Phật tại Việt Nam

Điểm đặc trưng của nghệ thuật tạo hình tượng Phật tại Việt Nam là sự mềm mại, thanh thoát và gần gũi với văn hóa Á Đông. Các pho tượng thường thể hiện thần thái từ bi, trí tuệ và an nhiên, giúp người chiêm bái cảm nhận được sự bình an và tĩnh tại trong tâm hồn. Từng chi tiết như gương mặt, ánh mắt, dáng tay hay nếp áo đều được nghiên cứu kỹ lưỡng theo những quy chuẩn truyền thống nhằm đảm bảo đúng hình tướng và ý nghĩa tâm linh.

Ngoài yếu tố thẩm mỹ, quá trình điêu khắc tượng Phật còn đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về biểu tượng học trong Phật giáo. Mỗi hình tượng như Phật Thích Ca Mâu Ni, Quan Thế Âm Bồ Tát hay Địa Tạng Vương Bồ Tát đều mang những ý nghĩa riêng về lòng từ bi, trí tuệ và sự cứu độ chúng sinh. Do đó, người nghệ nhân không chỉ cần kỹ năng điêu khắc mà còn phải có sự tôn kính và hiểu biết về giá trị tâm linh của từng pho tượng.

Từ thế kỷ thứ 3 trước CN, Phật Giáo du nhập vào nước ta và ghi đậm dấu ấn rất sâu sắc trong văn hóa Việt Nam. Bởi đạo Phật lấy tư tưởng từ bi, vô ngã và vị tha làm kim chỉ nam trong cuộc sống: thương người như thể thương thân, lá lành đùm lá rách,…rất phù hợp với tình cảm, lối sống, suy nghĩ của người Việt Nam. Chính vì vậy mà Phật giáo đã được đông đảo người Việt đón nhận và thực hiện trong đời sống xã hội ngày một sâu rộng.

Bên cạnh những giáo lý tốt đẹp của nhà Phật cũng phải kể đến các công trình điêu khắc tượng phật, nghệ thuật kiến trúc trong đạo Phật như: Tượng Phật, tranh vẽ phật giáo, phù điêu phật giáo,… Đây đều là những sản phẩm tôn giáo, thể hiện tín ngưỡng và giáo lý tôn giáo, góp phần truyền tải ý nghĩa nhân văn tốt đẹp của Phật pháp.

Điêu khắc và tạo hình Tượng Phật là gì?

Tượng Phật là một tác phẩm nghệ thuật tâm linh trong Phật Giáo, được các nghệ nhân chế tác thông qua các hình thức và kỹ thuật điêu khắc khác nhau như: Đắp vẽ, tạc, đục đẽo,…

Chất liệu làm tượng Phật

Để cho ra đời được một bức tượng Phật đẹp thì cũng phải kể đến các trường phái nghệ thuật khác nhau, thông thường người ta sẽ phân chia trường phái theo vật liệu chế tác như:

• Gỗ  (thường là gỗ mít, lim, kiền kiền, xá xị,…)
• Xi măng, bê tông
• Đá tự nhiên (đá cẩm thạch, đá trắng, đá đen, đá vàng,…)
• Gốm, đất sét, đất nung,v..v…
• Thạch cao
• Composite
• Kim loại hoặc hợp kim: vàng, bạc, đồng, …

Quy tắc và kỹ thuật chế tác

Quy tắc tạo hình tượng Phật được tiến hành theo hai lối, hoặc dựa vào cuốn Tạc tượng lượng độ kinh, được biên soạn bằng chữ Hán lưu hành trong Phật giáo và các phường thợ, hoặc làm theo lối dân gian hoàn toàn cảm nhận và học mẫu mã từ các chùa nổi tiếng.

Các quy tắc tạc tượng trong cuốn sách trên được tóm tắt thành vài công thức đơn giản cho các thợ điêu tô (thợ điêu khắc-điêu là khoét đục xuống, tô là đắp phủ lên) thực hiện. Đó là:

• Tọa tứ lập thất – tỷ lệ chiều cao một tượng đứng bằng bảy đầu, ngồi bằng bốn đầu;
• Nhất diện phân lưỡng kiên – chiều ngang của mặt bằng nửa chiều ngang hai vai;
• Nhất diện phân tam trùng – ba khoảng cách bằng nhau trên mặt, từ chân tóc đến chân lông mày, bằng từ chân lông mày đến đỉnh mũi, bằng từ đỉnh mũi đến cằm.
• Và ngoài ra còn quy định chi tiết đến tận ngón chân ngón tay, các thế tay bắt quyết….

Ví dụ:

• Tượng Phật bằng gỗ đòi hỏi nghệ nhân phải là người am tường về chất liệu này. Từ việc chọn lựa gỗ, định hình kích thước tượng Phật. Sau đó là áp dụng các kỹ thuật chế tác như: đục đẽo, bào, vát,…trên gỗ để có thể chế tác được một bức tượng Phật đẹp.
• Còn với người thợ làm Tượng Phật bằng xi măng thì hoàn toàn khác, vì chất liệu để đúc hoàn toàn là nhân tạo. Công đoạn đầu tiên là các nghệ nhân sẽ tạo khuôn sắt cho bức tượng muốn đắp. Ở công đoạn tạo khuôn này chỉ cần dùng sắt và dây kẽm nối lại với nhau để tạo ra hình thù bức tượng.

Sau đó sẽ đổ bê tông vào phần móng, rồi từ đó chế tác nửa phần trên của tượng, tiếp theo cốt tượng được xây dựng tiếp bằng cách dùng máy hàn cho dính mối lại với nhau. Phần thép với lưới phủ hết bức tượng trước khi đắp.

Công đoạn tiếp theo, các thợ sẽ trát xi măng ở phần ngoài để có kết cấu chắc chắn và cứ như thế sẽ tạo ra được bức tượng xi măng y như trong bản vẽ ban đầu.

Tiếp theo là tinh chỉnh lại các chi tiết nhỏ sao cho giống với tạo hình trên bản thiết kế. Người thợ lúc này sẽ dùng xi măng đắp từng miếng nhỏ, vừa đắp vừa gọt đẽo tạo hình cho tượng. Công đoạn này cực kỳ quan trọng, quyết định đến cái đẹp và sự hài hòa của bức tượng.

Hiện nay, nhờ công nghệ tiên tiến mà tác phẩm hoàn thiện sẽ có tỷ lệ giống mẫu lên đến 99%. Mỗi một loại chất liệu để làm nên một tác phẩm hoàn chỉnh đòi hỏi các kỹ thuật tạo hình, điêu khắc cũng hoàn toàn khác nhau, thể hiện thần thái của Đức Phật.

Tượng với mục đích để thờ phụng, nên quy trình chế tác đòi hỏi công phu nghiêm cẩn, không phải bất cứ nơi nào cũng làm được. Và chung lại, ở trường phái nghệ thuật tạo hình nào thì cùng đòi hỏi trí óc, tay nghề cao, sự tỉ mỉ và kiên trì của những người thợ chuyên nghiệp.

Tượng phật xuất hiện lần đầu tiên ở Việt Nam

Theo các tài liệu lịch sử thì Tượng Phật bằng đá có niên đại sớm nhất hiện còn lưu giữ được ở Bắc Bộ là những pho tượng thời Lý, tuy số lượng hiếm hoi và cũng không có pho tượng nào còn nguyên vẹn. Được nhắc tới nhiều nhất là pho tượng A Di Đà chùa Phật Tích (Bắc Ninh), niên đại 1057.

Lần theo sử sách, nhiều tài liệu ghi về việc đúc những pho tượng bằng đồng vào thời Lý, đặc biệt là pho tượng Phật khổng lồ do Minh Không đúc trên núi chùa Quỳnh Lâm – một trong những Thiên Nam tứ đại khí. Thế nhưng thật đáng tiếc, ngày nay không còn pho tượng bằng đồng và gỗ nào của thời Lý còn tồn tại.

Tượng Phật thời Lý còn sót lại rất hiếm, tượng Phật thời Trần dường như không còn. Sau thời Lý, những điêu khắc tượng Phật bằng đá và điêu khắc đá nói chung tự nhiên thô phác hẳn. Điển hình là ba pho tượng Tam Thế chùa Ngọc Khám (Bắc Ninh) được cho là từ thế kỷ 15 và những pho tượng chầu lăng mộ Lam Kinh (Thanh Hóa).

Ngày nay, nghệ thuật điêu khắc tượng Phật tại Việt Nam tiếp tục được phát triển với sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại. Các vật liệu như đá tự nhiên, bê tông cốt thép, composite hay đồng được sử dụng phổ biến, giúp tăng độ bền và phù hợp với nhiều quy mô công trình khác nhau, từ tượng thờ trong chùa đến tượng Phật ngoài trời có kích thước lớn.

Không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, nghệ thuật tạo hình tượng Phật còn góp phần làm phong phú không gian kiến trúc tôn giáo và cảnh quan tâm linh. Những công trình tượng Phật quy mô lớn ngày nay không chỉ là biểu tượng tôn giáo mà còn trở thành điểm nhấn văn hóa và du lịch tâm linh, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Nếu bạn đang tìm kiếm một đơn vị thiết kế và thi công tượng Phật uy tín, hãy liên hệ ngay Môi Trường Xan, chúng tôi là đơn vị chuyên thi công tượng phật, tượng đài trên toàn quốc với uy tín, chất lượng và cam kết lâu dài!

• Website: landscape-mtx.com
• Email: info@landscape-mtx.com
• Hotline: 0763 253 088 (Zalo)

Xem thêm:

Dịch vụ Thiết Kế Và Điêu Khắc Mỹ Thuật, Thi Công Tượng Phật, Tượng Chúa, Tượng Đài Quy Mô Lớn

Thiết Kế Và Thi Công Tượng Phật Là Gì? Quy Trình Và Vai Trò Quan Trọng

XÂY DỰNG TƯỢNG PHẬT BÊ TÔNG CỐT THÉP VỮNG VÀNG GIỮA THIÊN NHIÊN